«دنیا فنی زاده» پشت کلاه قرمزی است!


«دنیا فنی زاده» پشت کلاه قرمزی است! - تصویر 1

 آشنای غریبه است. سال ها می شناسیدش اما تابه حال او را ندیدید. همان کسی که محبوب ترین شخصیت عروسکی شما را جان داده. دختری که از کودکی علاقه خاصی به عروسک ها داشته، و هنوز همان علاقه را با خود حفظ کرده با کودک درون اش زندگی می کند. از عروس کوچولویی که در پنج سالگی هدیه گرفته تا همین پسرک شیطانی که حالا بیست سال است بزرگ نمی شود.

 

اسم اش را از کلاه قرمزش گرفته و دیگر کسی نیست به این فکر کند که این اسم از کجا آمد، این عروسک از کجا آمد و چطور شد که این طور ماند. مهم این است که او دیگر عروسک بی جانی نیست که دیگران خلق اش کرده باشد او پسرک دو دهه ماست، و خالقان اش از مرضیه محبوب که پسرک شیطان دانای کل را از آرشیو آورده و خاک و غبارش را گرفت تا آقای مجری که به او ایمان آورده، همه در ماندگاری و محبوبیت او سهیم بوده اند. برای شناختن دنیا فنی زاده باید سراغ عروسک اش را بگیری. سخت است کسی پشت چهره عروسکی مانده باشد، اما او راضی است.

 

 


چطور علاقه تان به کار عروسکی را کشف کردید؟


دوران دبیرستان بودم که یکی از دوستان پدرم که از علاقه من به کار عروسکی خبر داشت گفت قرار است کار عروسکی انجام دهد و من می توانم در بخشی از این کار باشم. اضطراب داشتم. می ترسیدم مرا آن طوری ببینند که پدرم را می دیدند. پدرم سال ها کار کرده بود و حالا یک کارنامه کاری داشت، ولی من نام فنی زاده را به دوش می کشیدم. خودم سعی کردم براساس قوانین زندگی ام راهم پله پله طی کنم و هیچگاه از فرصت فنی زاده بودنم استفاده نکنم. اوایل همه به من احترام می گذاشتند. جالب بود، اما ازشان خواستم که مرا دنیا ببینند نه دختر آقای فنی زاده؛ عیب کارم را بگیرند و بگویند باید چه کنم. نمی خواستم فکر کنم روزی می رسم، حتی به خودم اجازه نمی دادم در کنار حرفه ای ها بنشینم یا با آنها حرف بزنم، درحالی که جایش را داشتم. همیشه این فاصله را برای خودم نگه می داشتم. همان ابتدای کارم که دستیار بودم، سعی داشتم آداب معاشرت با اساتید و بزرگانی که تا پیش از این دوست ما بودند حالا همکار من هستند یاد بگیرم. همین معاشرت و همکاری چیزهای زیادی به من آموختند، یاد گرفتم برای این کار صبور باشم. بارها به جشنواره فیلم کودک و نوجوان رفته ام، کنار بچه ها با فشار جمعیت وارد سالن شدیم، کنار هم نشستیم و فیلم تماشا کردیم کسی مرا نمی شناخت اما بازیگران شناخته شده به عنوان میهمان می آمدند و فیلم می دیدند. این نه تنها مشکل نیست که حتی ترجیح خودم هم این است، که با بچه هایی که طول سال برای شان کار کردم فیلم ببینم و این مزیتی بود که سایرین آن را نداشتند. ۲۸ سال است در کنار بچه ها هستم اما امسال نخستین بار است که مرا می بینند. بچه هایی که عاشقانه دوست شان دارم و سرانجام امسال همدیگر را خواهیم دید.

 


چطور سراغ کار عروسکی آمدید، این اتفاق را برای مان بگویید؟


این سال ها زیاد به این مساله فکر کردم و آخر به این نتیجه رسیدم که شاید داستان زندگی من این طور نوشته شده بوده. همان زمان که تمام کارهای کودک اساتید را در کانون پرورش یا آمفی تئاتر ارسباران می دیدم. این شور و نشاط از ابتدا با من بود. آن وقت ها کار عروسکی تلویزیونی و سینمایی کم بود، تا اینکه «مدرسه موش ها» آمد. برای همین ها هیجان زده می شدم. بعدها عشق درونی را کشف کردم. تا اینکه سینمایی «مدرسه موش ها» ساخته شد. یکی از دوستان پدرم مرا پشت صحنه برد. فضای غم انگیزی داشت. دکور در حال جمع شدن بود و عروسک ها بدون عروسک گردان و گوینده گوشه ای مانده بودند. کپل و دم باریک دوست داشتنی ترین عروسک های من روی شانه های آقای طهماسب بودند؛ و من به موجود پرشوری نگاه می کردم که حالا آرام گرفته بود.


چرا در کنار عروسک گردانی به یاد بازیگری نیفتادید؟ چطور از ابتدا به سراغ بازیگری نرفتید؟


پیشنهاد بازی داشته ام. دوست پدرم، کارگردان خوب سینما بهرام بیضایی به من گفت بازی کنم. قبول این پیشنهاد برایم خیلی سخت بود به خاطر بحث کوچکی که بین من و پدرم برای همیشه نصفه ماند. او دوست نداشت من بازیگر شوم، و ما فرصت نکردیم که در این مورد با هم صحبت کنیم. شاید اگر الان بودند با هم صحبت می کردیم و دلیل قانع کننده ای برایم داشتند اما نمی دانم آن زمان در چه شرایطی بودند که دوست نداشتند من، دخترش بازیگر شوم. و چون هنوز آن دلیل را پیدا نکردم به احترام حرف پدرم این کار را انجام ندادم، و تمام نیرویم را برای کار عروسکی و کودک گذاشتم.


با این کودک درون که منشأ علاقه به کار کودک شده چطور کنار می آیید؟


کودک درون من فانتزی است. همه چیز را در واقعیت فانتزی می بینم و برای رد کردن مشکلات از آن استفاده می کنم. همین می شود که با مشکلاتم راحت تر کنار می آیم و حتی اطرافیانم هم مرا این طور می بینند.


کلاه قرمزی چقدر شخصیت اش شبیه شماست؟


بی تاب بودن اش مثل خود من است. سعی می کنم مثل کلاه قرمزی صادق، من هم راستگو باشم. او منطق ندارد و هر چیزی را که دوست دارد می گوید، که ای کاش من این طور نبودم.


کلاه قرمزی چطور خلق شد؟


این برنامه غیرقابل پیش بینی بود و با عروسک های دیگری آغاز به کار کرده بود. عروسک های مثل «گلابی»، «ژولی و پولی»، دو عروسک «جغجغه و فرفره» که در محله ای بودند که صندوق پستی داشتند و قرار بود خانواده ها برای آقای مجری نامه بفرستند. نامه هایی که آقای مجری خودش می نوشت تا به واسطه آن پیام ها را به کودکان برساند. گاهی به لزوم موضوعات که قرار بود مطرح شود نیاز داشتیم که عروسک هایی وارد بازی شوند. من جغجغه یا فرفره را بازی می دادم. تا اینکه کلاه قرمزی از آرشیو انتخاب شد تا به برنامه بیاید و از همان جا با هم شروع کردیم.


کلاه قرمزی متعلق به چه برنامه ای بود که در آرشیو وجود داشت؟


نخستین کار تلویزیونی من «چتر» نام داشت، کلاه قرمزی هم آن جا به عنوان یک مورچه حضور داشت؛ عروسک گردانش نبودم اما از برنامه آقای مجری تا امروز کنار همیم. نکته جالب این است که هرسال کسانی می گویند کلاه قرمزی مال ماست، خالق اش ما بودیم و... این درحالی است که کلاه قرمزی مال هیچ کسی نیست، این یک کار گروهی بوده که زمانی عده ای در آن حضور داشتند و حالا دیگر نیستند؛ و اگر این کاراکتر ماندگار شده به این خاطر است که یک گروه ماه ها تمرین می کنند و دغدغه اصلی شان این کار می شود. در حالی که خیلی از دوستان ما عروسک گردانی برای شان در کنار کارهای شان اتفاق می افتد.


نخستین بار که کلاه قرمزی را دیدید خودش را چطور معرفی کرد؟


«خودش می دانست». تا دیدم اش گفت «خودم می دونم». اصلا فرصت حرف زدن به کسی نمی داد همانطور که هنوز هم نمی دهد. همه چیز اتفاقی بود. آن روز کلاه قرمزی قرار بود که فقط برای یک بار به برنامه بیاید و کفش های مجری را واکس بزند و برود، حتی شاید کار مهم تری جز این داشت. اما وقتی وارد صحنه شد، نوع حرکاتاش، مدل حرف زدن اش که جلوی صورت آقای مجری می رفت همه این کارها متعلق به خودش بود و حتی ما را خنداند.


حسی که به کلاه قرمزی دارید و لذتی که از کار با او می برید قابل درک و فوق العاده است، ممکن است روزی عروسک دیگری جز او را هم بازی دهید؟


بله. همانطور که قبلا هم به جز کلاه قرمزی عروسک های دیگری را گرداندم و خیلی هم دوست شان داشتم، مثل «خاله قورباغه»، «موش نمکی»، «مائده جورجمالی». نمی دانم چرا همیشه عروسک های قدبلند را دوست داشتم! مساله این است که چون آنها تداوم نداشتند من نتوانستم با آنها زندگی کنم. این باعث می شد که عشق من به آنها مدام قطع شود و چیزی شبیه عشق به کلاه قرمزی شکل نگیرد. درحالی که من برای همه شان به یک میزان انرژی و نیرو گذاشتم و به لحاظ کاری، نگاه برابری به شان داشتم.


شما به عروسک ها جان می دهید یا آنها جان دارند و با شما همراه می شوند؟


نمی توان گفت عروسک ها جان دارند، ما عروسک گردان ها آنها را جاندار می کنیم. اما بخشی از این مساله باز می شود به سایر افراد گروه که در کنار ما هستند. وقتی عروسکی ساخته می شود و می آید آرزویم این است که زودتر پارچه را از روی سرش بردارند تا ببینم این چندوقت چه کار کرده اند و این کیست که وارد کار ما می شود. عروسک ها با قیافه شان به ما شخصیت شان را نشان می دهند. اینکه آدم دروغگو یا راستگویی هستند، می خواهد ما را بخنداند یا عذاب مان دهند، همه چی را خودشان در همان لحظه اول می گویند. در گام بعدی گوینده کمک مان می کند. باوری که آقای طهماسب دارد، برخوردی که در مقابل عروسک دارد، از او می ترسد، با او حرف می زند. این طور می شود که عروسک دیگر جان پیدا کرده و حالا اوست که به ما می گوید چطور رفتار کنیم. جان پیدا کردن عروسک ها از این بده بستان ها شکل می گیرد. اتفاقی که در کارهای عروسکی این روزها بسیار کم شده است. پخش زنده که گوینده سرجای خود نشسته، عروسک طرف دیگر صحنه مانده و هرکس کار خودش را می کند همین عدم هماهنگی و باور متقابل باعث می شود که مخاطب کودک ما همچنین کارهایی را باور نکند.


شکلی که عروسک ساز طراحی می کند، صدای گوینده عروسک، عروسک گردان یا حتی شخصیت حقیقی آقای مجری که او را باور می کند، کدام یک در مرحله اول باعث این جان گرفتن و درنهایت باورپذیری می شود؟


همه ما با هم در این مساله مشترکیم. خیلی اوقات، حرکات عروسک مختص خودش است و گوینده براساس آن حرکت است که صدا روی اش می گذارد. کلاه قرمزی از همان روز اول این طور به صحنه وارد شد، دست هایی که در هوا تاپ می داد و آقای جبلی بر اساس حرکت عروسک صدایی برای اش گذاشت. این تبادل بین همه افراد وقتی اتفاق بیفتد کاراکتر عروسک شکل می گیرد. در واقع شور و حال و هوایی که عروسک دارد عروسک گردان به او می دهد و حتی برعکس. یعنی برای ساختن شرایطی همچون یک بازیگر در عروسک، عروسک گردان باید در شرایط غیرعادی قرار بگیرد. در این حالت باید بازیگر یا عروسک گردان های کناری خود را ببیند و موقعیت شان را بداند، مونیتر را ببیند، صدای گوینده عروسک را بشنود، صدای بدن خودش را بشوند. با این همه یک عروسک گردان اجازه ندارد که عروسک اش در صحنه درست قرار نگیرد. من این شانس را داشته ام که همه عروسک سازهایم خیلی خوب بودند و دیگر این مشکلات با فشار یک عروسک بد برایم اضافه نشد.


اگر انتخاب شخصیت های یک صحنه با شما باشد، ترجیح می دهید تنها عروسک حضور داشته باشد یا عروسک و شخصیت حقیقی در کنار هم باشند؟


من صحنه را با حضور هردو دوست دارم. این تخیل آدم را به کار می اندازد که یک انسان با عروسک حرف می زند، عروسک درباره او نظر می دهد. در دنیای بیرونی ما، آدم ها همیشه کنار هم و در ارتباط با هم هستند، پس همه چیز برای مان عادی شده اما این تغییر فضا باعث جذابیت می شود. نه اینکه عروسک ها در کنار هم جذابیت نداشته باشند، به هرحال آنها خانواده هم هستند.


این صحنه از حضور عروسک ها به تنهای دشوارتر است؟


در واقع زمانی که بازیگر هم کنار من قرار می گیرد با پارتنر عروسک کناری رابطه مشابهی برایم به وجود می آورد. یک حس و توجه که به شکل بده بستان انجام می شود. اگر بازیگر مرا باور نکند یا فکر کند من تنها مقداری پارچه و اسفنج ام نه تنها نمی توانم با او ارتباط برقرار کنم که حتی کسی هم از برنامه لذت نخواهد برد.


کار عروسکی توام با تواضع است، هنرپیشه ها دیده می شوند اما عروسک گردان ها ناشناخته باقی می مانند. دل تان می خواست در صحنه هم حضور داشتید؟


گاهی دوست داشتم اما الان کمتر به آن فکر می کنم. هنوز همین کار عروسکی را دوست دارم و گاهی هم به کارگردانی فکر می کنم، اما چون کار سختی است هنوز سراغ اش نرفتم. سخت است چون نمی توان بچه ها را گول زد، باید با آنها صادق بود. علاوه بر این که، آنقدر کارم سرشار از شور و هیجان است که تابه حال به این فکر نکردم شاید روزی خودم خالق یک کار شوم. حتی به این فکر می کنم اگر کسی سراغ عروسک ام برود و بخواهد آن را بازی دهد من هم دلم می خواهد فقط این کار را انجام دهم.


اگر کلاه قرمزی باشد و شما نباشید.


دو جور نبودن هست. اینکه من کلا نباشم که این را فقط خدا می داند یا اینکه من دیگر عروسک گردانش نباشم. غم انگیز است. نه اینکه تازه با این مساله روبه رو شده باشم، قبلا هم به آن فکرکرده ام. اگر روزی گروهم که با آنها کار می کنم صلاح بدانند که کنار کلاه قرمزی نباشم قبول می کنم فقط یک خواهش از آنها دارم، اینکه اجازه دهند در کار باقی بمانم حتی اگر قرار نباشد عروسک گردانی کنم.


سال ها کار برای کودکان باعث شده که دنیای کودکان را خوب بشناسید، با شناختی که پیدا کردید به نظرتان چه کاری به عنوان یک فیلم خوب می تواند در سنیمای کودک ساخته شود تا مخاطبان اصلی اش با آن ارتباط برقرار کنند؟


مهم ترین مساله صادق بودن با بچه هاست. لازم نیست با صحنه یا حرف های عجیب و غریب سراغ قصه های شان بروید، پرداختن به همان مشکلات معمولی زندگی شان کافی است. برای رسیدن به این دنیا باید با آنها زندگی کرد تا دغدغه ها و زبان شان را درک کرد آن موقع از همین دغدغه ها گفت که عجیب نباشد، به زبان او باشد تا خودش بفهمد. مثل فیلم «بادکنک سفید»، دغدغه کودک فیلم ماهی قرمزش بود، «بچه های آسمان» و نگرانی نداشتن کفش.


همین صداقت بود که کلاه قرمزی را برای چند نسل ماندگار کرد، نسل هایی که بسیار با هم متفاوت بودند؟


فکر می کنم همین صداقت موجب اش شد. این ذات زمانه است که تغییر می کند و آدم هایش را تغییر می دهد اما یکسری مفاهیم همیشه هستند و همیشه هم توسط همه آدم ها پذیرفته می شوند، صداقت هم یکی از این مفاهیم است.


کارهای سینمایی و تلویزیونی زیادی انجام دادید؟


تقریبا از سال ۶۴ سعی کردم هرکاری انجام شده در بخشی از آن همکاری داشته باشم یا در دهه فجر برای برنامه هایی چون «عطر گلاب» بودم. اما سینمایی ۳ کار بود، «گربه آوازه خوان»، «نخودی» و ۳ کار «کلاه قرمزی» و تلویزیونی ها هم مثل «بز زنگوله پا»، «هادی و هدی»، «خاله عنکبوت»، «موش نمکی» و «جغجغه و فرفره»، «جینگیل و فینگیل» و...


در مجموعه «خونه مادربزرگه» هم حضور داشتید؟


در این کار زمان کوتاهی حضور داشتم. هم زمان با این کار من مشغول «قصه های خاله عنکبوت» بودم و نتوانستم در گروه باشم. گاهی کنارشان بودم تا به عنوان عروسک گردان کمکی به دوستان یاری دهم.


گفتید سراغ بازیگری نمی روید از طرفی معتقدید که هیچگاه نایستادید، گام بعدی تان چیست؟ جز کار عروسک گردانی سراغ تجربه دیگری می روید؟


ترجیح می دهم کار کودک بسازم. البته در حال حاضر با بچه های مدرسه تئاتر خلاق کار می کنیم، در واقع سعی می کنم هر کاری که انجام می دهم از بچه ها فاصله نگیرم. اگر روزی متن خوبی داشته باشم از دوستانم کمک می گیرم و فیلم می سازم.


اگر روزی فیلم بسازید آن را مطابق واقعیت می سازید یا از فضای فانتزی استفاده می کنید؟


دنیای واقعی خالی از رویاهای کودکانه نیست. تنها یک عروسک باشد می توان این رویا را نشان داد. با عروسک صحبت کنم، با خودم همراه اش کنم، جایی از دید دیگران مخفی اش کنم. این تصور من در زندگی معمولی ام هم هست. وقتی از اتاق بیرون می روم، حس می کنم عروسک ها، وسایل همه جان پیدا می کنند و با هم صحبت می کنند.

 


عروسکی را از دوران کودکی نگاه داشته اید که با آن بازی کرده باشید و چنین واقعی ببینیدش؟


پنج سالم بود، مدرسه مرا به خاطر اینکه دختر خوبی بودم با یک عروسک عروس تشویق کرد. هنوز هم آن را دارم. اما هیچگاه این طور با او بازی نکردم. او خانم است، عروس شده، لباس اش خراب می شود، حتی ناراحت می شود که کارهای مرا ببیند.


بچه های تان می دانستند مادرشان عروسک گردان چه کاراکترهایی است؟ وقتی فهمیدند چه واکنشی داشتند؟


اجازه ندادم تا هفت سالگی بفهمند من کلاه قرمزی را می گردانم، حتی وقتی دوسال و نیمه بودند و سر صحنه آمدند من کلاه قرمزی را دست دوستان دادم و گفتم که این عروسک اش است و خودش در اتاق در حال آماده شدن است. باقی را دیده بودند، اما نمی خواستم رویای شان درباره کلاه قرمزی از بین برود. روزی هم که فهمیدند بسیار خوشحال شدند. هنوز هم نسبت به کلاه قرمزی حس برادرانه دارند، سراغ اش را می گیرند، دلتنگی ام برای او را می فهمند، منتظر لحظه ای می شوند تا کلاه قرمزی بیاید و من ببینمش، ببوسم اش. برای ما کلاه قرمزی عروسک نیست، شخصیت واقعی است که حالا بخشی از زندگی من و بالطبع فرزندانم شده. بچه ها می دانند که کارم را خیلی دوست دارم. بچه تر که بودند ساعت ها در اتاق با هم عروسک می ساختیم. «خانوم حنا» و «گربه های هاجر»، هر کاری را که من انجام می دادم باید شب با پسرهایم عروسک اش را همانطور که خاله مرضیه ساخته بود می ساختیم و ساعت ها با هم عروسک گردانی می کردیم. هنوز هم که دبیرستانی شده اند صبح ها با قصه بیدارشان می کنم، دیگر خجالت می کشند. پیشترها برای شان با هر چیزی عروسک درست می کردم. خاطرم هست کلاس اول که بودند یکی از پسرهایم برای نخستین اردوی مدرسه اش کمی دلهره تنها بودن داشت. برای اش با پنبه و نخ، موش درست کردم که با پسرم برود و او را از تنهایی دربیاورد. در تمام طول این اردو که من هم کنارش بودم این عروسک در دستاش بود.


این تخیل و فانتزی که از شما گرفتند در زندگی برای شان مشکل ساز نشد؟


ما سعی می کردیم حد خودمان را نگه داریم. حالا بازی می کنیم و حالا زمان مشق نوشتن است. شاید زمان مشق عروسک می آمد از خط شان ایراد می گرفت یا می گفت که فردا بعد از مدرسه دنبال شان خواهد رفت. حتی امسال که دبیرستانی شدند گفتم روز اول مدرسه می خواهیم با عروسک ها بیاییم و منتظرتان باشم. معترض بودند که دیگر مرد شده اند. گفتم مشکلی نیست کسی ببیند می گوییم ما مامان اونایی ام، اومدیم دنبال شون. تخیل خوبی است که به بچه ها یاد می دهد از هرچیزی لذت ببرند.


پسرهای تان می خواهند راه مادر را بروند؟


وقت هایی که سر صحنه می آیند و آن همه شور و انرژی را پشت صحنه می بینند دل شان می خواهد عروسک گردان شوند اما وقتی که فاصله می گیرند به کارهای دیگری فکر می کنند چون می بینند بیکار می شوم، دلتنگ و خسته می شوم، نیاز به کار و دوستان ام دارم به همین خاطر با منطق شان تصمیم می گیرند سراغ این کار نیایند.

نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه